O orzecznictwie Sądu Najwyższego odnośnie do służebności przesyłu można z pewnością powiedzieć to, że budzi kontrowersje.

Z kilku powodów:

• właścicielom nieruchomości włos na głowie się jeży, kiedy słyszą o zasiedzeniu służebności, szczególnie przed wydaniem uchwały w sprawie III CZP 79/02,
• przedsiębiorcy słuchają z niedowierzaniem o możliwych składnikach wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, szczególnie odszkodowaniu za obniżenie wartości  nieruchomości i utraconych korzyściach,
• rzeczoznawcy krzywo patrzą na wytyczne, jakie ma im wydawać sąd, skoro to oni mają wiedzę specjalną…

Na pewno znacie jeszcze kilku niezadowolonych z wykładni Sądu Najwyższego. Co tu jednak dużo mówić, wszystkim nie dogodzisz, szczególnie gdy interesy są sporne.

Dla mnie większym problemem jest zmienność owej wykładni i fakt, że zdarza mi się zaczynać sprawę w jednym stanie prawnym, a kończyć w innym (choć przepisy faktycznie nie zmieniły się wcale). Delikatnie mówiąc, trochę utrudnia to pracę pełnomocnikom i realną ocenę szans na początku postępowania.

Jest to zatem problem znacznie bardziej poważny niż fakt, że czasami Sądowi Najwyższemu zdarzają się błędy merytoryczne, bo te dotykają się każdego.

Dziś jednak o takim właśnie błędzie (w mojej ocenie) postanowiłem Wam napisać, bo treść orzeczenia bardzo mnie zdziwiła.

Sąd Najwyższy postanowieniem wydanym w sprawie II CSK 4/15 odrzucił skargę kasacyjną przedsiębiorcy, albowiem wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekroczyła ustawowego progu.

W tej sprawie Sąd Okręgowy uwzględnił apelację przedsiębiorcy i ustanowił służebność przesyłu, w pozostałym zakresie oddalił apelację przedsiębiorcy i apelację właściciela nieruchomości.

W skardze kasacyjnej przedsiębiorca zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego w całości, wskazując jako wartość przedmiotu zaskarżenia 111.360 zł, czyli kwotę wynagrodzenia określonego przez właściciela nieruchomości.

Sąd Najwyższy, jak napisałem wcześniej, skargę odrzucił, albowiem uznał, iż skoro uwzględniono apelację przedsiębiorcy co do zasady i ustanowiono służebność przesyłu, to nie został on pokrzywdzony orzeczeniem sądu okręgowego i nie może wywieść środka zaskarżenia.

Sąd Najwyższy uznał zatem, że przedmiotem zaskarżenia może być wyłącznie orzeczenie dotyczące świadczenia pieniężnego, czyli wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Wskazał dalej, że z uwagi na zasądzenie na rzecz właściciel kwoty 7.391 zł, skarga kasacyjna nie przysługuje, bo to kwota poniżej progu 50.000 zł.

Muszę powiedzieć, że to zaskakujące stanowisko wobec trudnej do zakwestionowania zasady integralności postanowienia o ustanowieniu służebności przesyłu.

Służebność przesyłu i wynagrodzenie za jej ustanowienie to jedna i nierozerwalna całość. Postanowienie o ustanowieniu służebności tworzy to prawo, a wynagrodzenie jest ekwiwalentem dla właściciela nieruchomości, którego własność doznaje ograniczenia – jeżeli istotnej zmianie ulega treść służebności, co do zasady powinna zmienić się również kwota wynagrodzenia.

Nie można zasądzić wynagrodzenia bez ustanowienia służebności przesyłu, ani służebności bez wynagrodzenia (chyba, że właściciel wyraźnie się go zrzeknie). Nie można też zmienić wysokości wynagrodzenia nie rozpoznając sprawy w całości, czyli orzekając zarówno o zasadzie, jak i o wysokości wynagrodzenia.

Powyższe przekonująco i obszernie uzasadnił Sąd Najwyższy w postanowieniu wydanym w sprawie V CSK 190/11, jednolicie też stosują tę zasadę sądy powszechne, np.:

• Sąd Okręgowy we Wrocławiu w sprawie II Ca 61/13,
• Sąd Okręgowy w Olsztynie w sprawie IX Ca 893/13,
• Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie III Ca 617/14,
• Sąd Okręgowy w Gliwicach w sprawie III Ca 548/14.

W mojej ocenie zatem nie można zgodzić się z Sądem Najwyższym, iż dla samej możliwości wywiedzenia skargi kasacyjnej znaczenie ma wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Nie jest to bowiem świadczenie, którego można dochodzić samodzielnie, jak wskazano w omawianym postanowieniu.

Służebność przesyłu, tak jak i inne sprawy z zakresu prawa rzeczowego mogą być przedmiotem skargi kasacyjnej niezależnie od wysokości wynagrodzenia za ustanowienie prawa.

Służebność przesyłu może obciążać nieruchomość, czyli rzecz w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. To nie budzi żadnych wątpliwości – problem powstaje wówczas, gdy na nieruchomości ustanowione jest prawo użytkowania wieczystego, które jest najbardziej zbliżone w swojej treści do prawa własności.

W takiej należy sobie zadać pytanie, czy możliwe jest ustanowienie służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego? Co należy podkreślić – „na prawie”, a nie „na rzeczy”, czyli na nieruchomości.

Obciążanie praw ograniczonymi prawami rzeczowymi to sytuacja wyjątkową, aczkolwiek jednoznaczne podstawy prawne dla takiego postępowania istnieją w prawie polskim. Dla przykładu można podać użytkowanie, zastaw, czy hipotekę na prawach.

W stosunku do użytkowania wieczystego podjęto działania, żeby również możliwość jego obciążenia wynikała wprost z ustawy. Mam na myśli projekt nowelizacji Kodeksu cywilnego (druk nr 74, Sejmu VII kadencji), który zakładał dodanie w Kodeksie cywilnym art. 285(1).

W uzasadnieniu tego projektu wskazano, że od lat w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie prawniczej dopuszcza się obciążenie ograniczonymi prawami rzeczowymi prawa użytkowania wieczystego, czas zatem wyraźnie tę kwestię uregulować, celem uniknięcia wątpliwości w przyszłości.

Prace nad nowelizacją niestety nie zostały kontynuowane, zatem dodanie projektowanego przepisu nie nastąpiło, a obawy projektodawców szybko potwierdziły się praktyce.

Sąd Najwyższy, którego poszczególne składy potrafią się istotnie różnić także w kwestiach zasadniczych, wydał 28 marca 2014 r. postanowienie w sprawie III CSK 174/13, które szybko zyskało sobie sporą popularność w postępowaniach sądowych dotyczących urządzeń przesyłowych.

Sąd Najwyższy wskazał w nim bowiem, iż użytkownik wieczysty nie jest uprawniony do żądania ustanowienia służebności przesyłu na przysługującym mu prawie.

SN odwołał się w tym zakresie do przepisu art. 305(1) K.c. oraz 285 K.c., które literalnie pozwalają tylko na obciążenie nieruchomości jako rzeczy. W jego ocenie obciążenie prawa jest sytuacją wyjątkową i można tego wyjątku rozciągać na służebność przesyłu, albowiem urządzenia przesyłowe dostarczające media ludności wymagają trwałego i stabilnego tytułu prawnego, a takiego nie stanowi służebność na prawie użytkowania wieczystego. Wynika to z okoliczności, iż służebność wygasa wraz z wygaśnięciem użytkowania wieczystego. Dodatkowo Sąd Najwyższy zarzucił, iż wnioskodawca nie przedstawił żadnego argumentu przemawiającego za odstąpieniem od obciążenia nieruchomości na rzecz obciążenia przysługującego mu prawa.

Taki pogląd, jak napisałem, szybko zyskał popularność w orzecznictwie sądów powszechnych, czego efektem ostatecznie było pytanie prawne skierowane do Sądu Najwyższego odnośnie do możliwości obciążenia prawa użytkowania wieczystego. W pytaniu chodziło co prawda o służebność drogi koniecznej, jednak argumentacja była identyczna, w szczególności powołano właśnie postanowienie wydane w sprawie III CSK 174/13.

Posiedzenie w sprawie III CZP 5/15 odbyło się całkiem dawno, bo 5 marca 2015 r. Sam z ciekawości na nie pojechałem, jednak przeżyłem mały zawód, bo uzasadnienie ustne było na tyle zdawkowe, że trudno było coś konkretnego z niego wywnioskować. Niedawno opublikowano uzasadnienie postanowienia, stąd między innymi dzisiejszy wpis.

Sąd Najwyższy z odwołaniem się do licznych wcześniejszych orzeczeń potwierdził możliwość ustanowienia służebności na prawie użytkowania wieczystego, jak również rzecz użytkownika wieczystego.

Odniósł się także do postanowienia III CSK 174/13 wskazując, że błędnie odczytano jego znaczenie, Sąd Najwyższy w tym orzeczeniu bowiem negatywnie odniósł się do ustanowienia służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego tylko w takiej sytuacji, gdy prawem tym mogłaby być obciążona sama nieruchomość. Stwierdził, iż taka ocena nie stanowi odstąpienia od przedstawionego stanowiska judykatury, że służebnością gruntową może być obciążona nie tylko nieruchomość gruntowa, ale i użytkowanie wieczyste gruntu oraz że służebność taka może być ustanowiona na rzecz użytkownika wieczystego.

Z powyższego wynika zatem, że zamęt jaki powstał po wydaniu postanowienia w sprawie III CSK 174/13 powinien się powoli uspokoić.

Trzeba jednak poczynić kilka słów wyjaśnienia odnośnie do tego, czy może rzeczywiście zaistnieć sytuacja, kiedy właściciel nieruchomości będzie mógł ustanowić służebność przesyłu na rzeczy, z pierwszeństwem przed użytkownikiem wieczystym.

Teoretycznie może, jakkolwiek będą to sytuacje wyjątkowe.

Oddając nieruchomość w użytkowanie wieczyste Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego nie wyzbywa się własności, a jedynie tworzy „kolejną warstwę prawną” na nieruchomości. Jako właściciel może na przykład wytoczyć powództwo windykacyjne i podejmować inne działania chroniące nieruchomość. Nieruchomość ponadto może być sprzedana, z tym zastrzeżeniem, iż nabywcą musi być jednostka samorządu\ terytorialnego albo Skarb Państwa.

Niezależnie od tego, przez ustanowienie użytkowania wieczystego właściciel jednak istotnie się ogranicza. Wynika to z przepisu art. 233 K.c., który stanowi m.in., że użytkownik wieczysty może rozporządzać swoim prawem z wyłączeniem innych osób (w tym właściciela). Granice takiego rozporządzania – w tym ustanawiania służebności – wyznaczają przepisy powszechnie obowiązującego prawa, zasady współżycia społecznego oraz treść umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste.

I tu jest odpowiedź na pytanie, kiedy może powstać sytuacja, w której użytkownik wieczysty nie będzie mógł ustanowić służebności przesyłu – wówczas gdy będzie to wynikało wyraźnie z umowy łączącej go ze Skarbem Państwa albo jednostką samorządu. Przepisy prawa oraz zwyczaje nie stoją na przeszkodzie obciążeniu prawa użytkowania wieczystego.

Nie sposób uciec od refleksji, iż przenoszenie poglądów Sądu Najwyższego na grunt konkretnych, rozstrzyganych przez sądy powszechne spraw odbywa się czasami zbyt mechanicznie. Sama teza, czy fragment orzeczenia potrafią być mylące, co podkreślił zresztą sam Sąd Najwyższy w postanowieniu III CZP 5/15.