Z pewnością wiesz, choćby na podstawie moich ostatnich wpisów, że w Trybunale Konstytucyjnym będzie rozpatrywana sprawa zgodności z Konstytucją przepisów o zasiedzeniu służebności w rozumieniu, które nadał im swoją wykładnią począwszy od 2003 r. Sąd Najwyższy.

Z moich obserwacji wynika, że sprawa nie budzi emocji, jakich należałoby się spodziewać, być może z uwagi na wcześniej umorzone postępowanie w podobnym przedmiocie, być może też z uwagi na zamieszanie polityczne wokół Trybunału, którego skutkiem było osłabienie znaczenia jego orzeczeń w odbiorze społecznym. Nie piszę bloga politycznego, więc ten wątek pominę, szanując też fakt, że mojego bloga o prawie czytają osoby o różnych poglądach politycznych.

Tym razem jednak jest różnica, którą łatwo dostrzec czytając pytanie prawne, którego treść starannie dopasowano do wyrażonego już uprzednio przez Trybunał poglądu zawartego w postanowieniu z 17 lipca 2014 r. wydanego w sprawie P 28/13:

”Nie ulega wątpliwości, że począwszy od uchwały SN z 17 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 79/02 (OSNC nr 11/2003, poz. 142) przez liczne kolejne orzeczenia, w tym m.in. uchwałę SN z 7 października 2008 r., sygn. akt III CZP 89/08 (Lex nr 458125), orzecznictwo SN nie tylko wykreowało służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu (wprowadzonej do k.c. 3 sierpnia 2008 r.), ale dopuściło także możliwość zasiedzenia przez przedsiębiorstwo przesyłowe powyższej służebności gruntowej przed wejściem w życie art. 305¹-art. 305⁴ k.c.” 

Oczywiście może paść prosta odpowiedź – sorry taki mamy klimat, nie wy pierwsi i nie ostatni zostaliście wystawieni przez Państwo. Wydaje się, że jest ona bardziej prawdopodobna niż orzeczenie o niekonstytucyjności zakwestionowanej wykładni, z drugiej jednak strony dzieją się obecnie rzeczy, których też nie przewidywaliśmy jeszcze niedawno, zatem trudno zakładać cokolwiek z pewnością.

Dlaczego ta sprawa może jednak namieszać?

Powód tkwi w nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, do którego dodano przepis art. 177 § 1 pkt 3(1):

Sąd może zawiesić postępowanie z urzędu jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym albo Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Wskazany przepis wszedł w życie kilkanaście dni temu, co jednak ważne ma zastosowanie we wszystkich toczących się postępowaniach, także tych wszczętych przed jego wejściem w życie (art. 21 ust. 2 ustawy nowelizującej).

Każdy zatem sąd powszechny obecnie rozpatrujący sprawę, w której zostanie zgłoszony zarzut zasiedzenia służebności gruntowej na potrzeby urządzeń przesyłowych albo sprawę z wniosku o stwierdzenie zasiedzenia takiej służebności, będzie uprawniony do zawieszenia postępowania do czasu zakończenia postępowania w Trybunale.

To bardzo istotna zmiana, gdyż w poprzednim przypadku, kiedy rozpatrywano pytania prawne w 2014 r., procedura cywilna nie zezwalała na zawieszenie postępowania z uwagi na toczące się postępowanie, wszczęte pytaniem prawnym do Trybunału konstytucyjnego skierowanym przez inny sąd.

Każdy prawnik, który zajmuje się zawodowo kwestiami związanymi z urządzeniami przesyłowymi ma świadomość, że sędziowie sądów powszechnych na pewno nie są w 100% zwolennikami poglądów Sądu Najwyższego odnośnie do możliwości nabycia służebności gruntowej na potrzeby urządzeń przesyłowych, szczególnie przed 2003 r. Niektórzy sędziowie oddalają takie wnioski zupełnie bez badania, inni zarzucają przedsiębiorcom nie udowodnienie przesłanek zasiedzenia, nie negując wprost zasady.

Postawy są różne, jednak wszyscy nieprzekonani sędziowie otrzymali od ustawodawcy narzędzie do powstrzymania się od wydania orzeczenia, do czasu rozstrzygnięcia sprawy przez Trybunał Konstytucyjny.

Swoją drogą do owych nieprzekonanych dołączył właśnie Sąd Rejonowy w Brodnicy, którego pytanie prawne zostało zarejestrowane pod sygnaturą P 18/16 i połączone do wspólnego rozpoznania z pytaniem Sądu Rejonowego w Grudziądzu.

Grudziądz, Brodnica… Teraz czekamy na Toruń? 😉

Zacznę od wątku sportowego, bo właśnie oglądam, jak Robert Lewandowski próbuje wstrzelić się do hiszpańskiej bramki. Przyszło mi do głowy, że mamy ze sobą ciut wspólnego – zarówno on, jak i ja, bez wsparcia zespołu nie bylibyśmy w stanie wiele osiągnąć.

Jednego z moich współpracowników zapewne znacie, to mec. Iwo Fisz, który prowadzi popularny serwis internetowy dotyczący problemów planistycznych oraz związanych z obrotem gruntami rolnymi. Dziś zaś chciałem Wam przedstawić mec. Adrianę Łaszewską, która cyklicznie będzie dzieliła się z Wami informacjami o ciekawych orzeczeniach sądów rejonowych i okręgowych w sprawach, które prowadzimy, które przesłali nam zaprzyjaźnieni prawnicy, albo które po prostu znaleźliśmy w bazie orzeczeń.

Adriana oczywiście się do tego nie przyzna, ale na pewno ma tremę w związku z debiutem na łamach tak świetnego bloga 🙂 No dobra, kończę już ten przydługi wstęp i oddaję jej głos.

Dziś omówię postanowienie Sądu Rejonowego w Toruniu, wydane w sprawie rozpoznanej pod sygnaturą XI Ns 2830/15, odnoszące się do kwestii charakteru posiadania mogącego prowadzić do zasiedzenia służebności gruntowej na potrzeby urządzeń przesyłowych.

Sprawa dotyczyła elektroenergetycznej linii napowietrznej o napięciu 110 kV wybudowanej w połowie 1979 r. oraz linii napowietrznej o napięciu 15 kV wybudowanej w połowie 1982 r.

Przedsiębiorca przesyłowy wniósł o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu podnosząc istnienie dobrej wiary w momencie rozpoczęcia posiadania służebności, co miało uzasadniać zastosowanie krótszych terminów zasiedzenia.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek. U podstaw tego rozstrzygnięcia legło ustalenie, iż władztwo wykonywane przez poprzedników prawnych przedsiębiorcy przesyłowego w stosunku do nieruchomości obciążonej urządzeniami nie mogło zostać zakwalifikowane jako posiadanie prowadzące do zasiedzenia służebności gruntowej aż do daty utraty mocy obowiązującej przez ustawę z dnia 28 czerwca 1950 r. o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli, co nastąpiło w dniu 10 kwietnia 1997 r.

Wnioskodawca we wniosku oświadczył bowiem, iż budowa obu linii przesyłowych odbyła się w trybie przepisów tej ustawy, która utraciła moc dopiero z dniem 10 kwietnia 1997 r. Powyższa okoliczność miała przemawiać za uznaniem, iż objęcie służebności w posiadanie nastąpiło w dobrej wierze – przepisy wskazanej ustawy stanowić miały tytuł prawny do posadowienia urządzeń na nieruchomości i późniejszego korzystania z niej.

Powyższa okoliczność była pomiędzy stronami postępowania bezsporna, albowiem właściciele nieruchomości wprost przyznali ją, podnosząc jednak, iż takie posiadanie wykonywane przez przedsiębiorcę wykluczało możliwość rozpoczęcia biegu terminu zasiedzenia służebności przed dniem 10 kwietnia 1997 r., z uwagi na brak cech bezprawności, jak również odmienny animus władania nieruchomością i inny zakres wykonywanych na postawie ustawy uprawnień, niż w przypadku służebności gruntowej.

Sąd Rejonowy, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r. (III CZP 76/15) wskazał, iż „dla możliwości nabycia w drodze zasiedzenia służebności związanej z utrzymywaniem urządzeń przesyłowych podstawowe znaczenie ma rodzaj wykonywanych przez posiadacza uprawnień, których zakres determinowany jest rodzajem tytułu uprawniającego do korzystania z nieruchomości.”

Konsekwentnie, zdaniem Sądu Rejonowego „Tytułem do posiadania rzeczy w zakresie prawa określonego rodzaju nie może być tytuł do władania nią w jakikolwiek sposób, lecz tylko w taki, jaki odpowiada posiadaniu charakterystycznemu dla tego prawa. Tytuł do posiadania służebności gruntowej, w tym także o treści służebności przesyłu, nie może wynikać ze stosunku obligacyjnego wykreowanego umową najmu, dzierżawy, ani także z rzeczowego prawa użytkowania, bowiem treść tych tytułów nie odpowiada treści wykonywania służebności. Tytułem posiadania służebności o treści służebności przesyłu nie może być także decyzja administracyjna, która nie kreuje tego prawa podmiotowego, lecz prowadzi do ograniczenia właściciela w jego uprawnieniach.”

Powyższe stanowisko odpowiada podstawowej zasadzie obowiązującej przy dokonywaniu kwalifikacji władania rzeczą w sprawach o stwierdzenie zasiedzenia, zgodnie z którą owej kwalifikacji należy dokonywać przy uwzględnieniu nie tylko elementu „fizycznego” (corpus), ale również „psychicznego” (animus), a więc nastawienia psychicznego posiadacza do wykonywanego władztwa.

Ponadto, Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, iż do zasiedzenia służebności może prowadzić jedynie posiadanie bezprawne, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego wydaną w Składzie Siedmiu Sędziów 8 kwietnia 2014 r. w sprawie o sygnaturze III CZP 87/13 oraz postanowienie Sądu Najwyższego wydanego 9 grudnia 2014 r., w sprawie o sygnaturze III CSK 348/13.

Zdaniem Sądu Rejonowego, korzystanie z nieruchomości na podstawie przepisów prawa (w tym przypadku przepisów ustawy o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli) wyłącza możliwość posiadanie nieruchomości w sposób prowadzący do zasiedzenia służebności gruntowej, tak samo jak w przypadku wykonywania uprawnień na podstawie decyzji wywłaszczeniowej, bądź zastępującej tą decyzję umowy obligacyjnej – z uwagi na brak cech bezprawności, będącej podstawową przesłanką zasiedzenia.

Powyższe oznacza, iż w rozpoznawanym przypadku termin zasiedzenia mógł rozpocząć bieg dopiero w momencie, gdy przedsiębiorca przesyłowy utracił prawo do korzystania z nieruchomości, na które się powoływał, co w świetle jego oświadczeń nastąpić miało z dniem 10 kwietnia 1997 r.

Omówione postanowienie jest nieprawomocne, problem prawny jest jednak ciekawy, a takie spojrzenie na ustawę o powszechnej elektryfikacji nieczęsto można spotkać w orzecznictwie.

Dziś omówię ciekawe postanowienie Sądu Najwyższego, które dotyczy możliwości powoływania się na domniemanie wyrażenia przez właściciela nieruchomości zgody na wybudowanie i eksploatację urządzeń przesyłowych, wynikającego z wydania przez właściwy organ pozwolenia na budowę.

Sprawa została rozpoznana przez Sąd Najwyższy 19 maja 2016 r., a zarejestrowano ją pod sygnaturą IV CSK 522/15.

Przedsiębiorca wniósł o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej na potrzeby urządzeń przesyłowych przez zasiedzenie. Sąd pierwszej instancji uwzględnił wniosek. Ustalił, iż mocą decyzji wydanej w lutym 1987 r. zatwierdzono plan realizacyjny budowy i przebudowy urządzeń oraz udzielono pozwolenia na ich budowę i przebudowę. Na podstawie tych decyzji na nieruchomości, której dotyczyło postępowanie, wzniesiono urządzenia służące do dystrybucji energii elektrycznej. Urządzenia protokolarnie odebrano w kwietniu 1988 r. W okresie eksploatacji linii pracownicy przedsiębiorstwa państwowego, a później spółki prawa handlowego, nie doznawali przeszkód ze strony właścicieli w zakresie dostępu do nieruchomości.

Sąd Rejonowy stwierdził zasiedzenie służebności w dobrej wierze, albowiem domniemanie jej istnienia wynikające z art. 7 Kodeksu cywilnego nie zostało wzruszone.

Sąd odwoławczy wniosek o zasiedzenie oddalił z uwagi na brak wystarczającego okresu posiadania służebności w złej wierze. Sąd II instancji przyznał, że rzeczywiście właściciel nieruchomości nie zdołał swoimi działaniami obalić domniemania dobrej wiary, jednak sąd zobligowany był do oceny całokształtu materiału dowodowego i wyciągnięcia odpowiednich wniosków niezależnie od tego, kto zgłosił wnioski dowodowe i na jakie okoliczności.

Na korzyść właściciela, w ocenie sądu okręgowego, przemawiała treść adnotacji na decyzji Urzędu Wojewódzkiego, z której wynika, że doręczono ją wykonawcy linii, Urzędowi Gminy w N. i złożono ad acta oraz brak informacji w projekcie modernizacji aby jej wykonawca dysponował zgodą właścicieli nieruchomości.

To ustalenie wspierało stanowisko właścicieli nieruchomości, który twierdzili, że ich poprzednicy prawni nie otrzymali decyzji, nie mogli wnieść od niej odwołania, nie wyrazili zgody na objęcie części ich nieruchomości w posiadanie, a nawet wyrażali sprzeciw wobec pracowników przystępujących do wykonywania robót.

Z tych względów Sąd drugiej instancji uznał, że sam fakt wydania pozwolenia na budowę nie potwierdza udzielenia zgody przez właścicieli nieruchomości na wejście na grunt i jego dalsze wykorzystywanie, a ocena materiału zebranego w sprawie nakazuje przyjąć złą wiarę posiadacza urządzeń elektroenergetycznych i trzydziestoletni termin zasiedzenia, który nie upłynął.

Sprawa wraz ze skargą kasacyjną trafiła do Sądu Najwyższego. Podstawowym zarzutem skargi był argument, że z faktu wydania pozwolenia na budowę wynika kolejne „domniemanie prawno-faktyczne”, że poprzednik prawny wnioskodawcy wykazał prawo do dysponowania nieruchomością w dacie rozpoczęcia robót, zatem był posiadaczem w dobrej wierze.

Sad Najwyższy uznał, iż powołane przepisy prawa budowlanego wskazują jedynie wymagania formalne uzyskania decyzji, a ich brzmienie w żadnym razie nie daje podstaw do przyjęcia konstrukcji domniemania prawnego.

Wskazał dalej na uchwałę wydaną w sprawie III CZP 76/15, w której Sąd Najwyższy, odnosząc się w uzasadnieniu wprost do Prawa budowlanego z 1974 r., obowiązującego do końca 1994 r., podniósł, że tytułem wykazującym prawo do dysponowania nieruchomością mogło być, poza własnością czy użytkowaniem wieczystym, także uprawnienie wynikające z użytkowania, czy ze stosunku obligacyjnego (najem, dzierżawa).

Tu krótka dygresja, w której odwołam się do postanowień Sądu Najwyższego wydanych np. w sprawie III CSK 348/13, II CSK 75/14 oraz V CSK 276/13 – fakt wejścia w posiadanie nieruchomości i towarzysząca temu świadomość prawna winna być oceniana przy uwzględnieniu obowiązujących w tym czasie norm prawnych. Przedsiębiorca, korzystający z nieruchomości za zgodą jej właściciela, mógł pozostawać w przekonaniu, że przysługuje mu użyczenie albo stosunek do niego zbliżony, nie mógł przecież przewidzieć, że za kilkanaście lat, w 2003 r., zostanie wykreowana w orzecznictwie szczególny rodzaj służebności gruntowej (quasi służebności gruntowej?) na potrzeby urządzeń przesyłowych.

Powyższe jest dobrze widoczne w sprawach prowadzonych w pierwszym dziesięcioleciu XX w. Niedawno zupełnie przypadkiem (sprawa przeleżała z apelacją w szufladzie w sądzie 10 lat!) miałem możliwość zapoznania się z wyrokiem sądu powołującym się na obligację realną, czyli na użyczenie skuteczne wobec kolejnych właścicieli nieruchomości.

Przedsiębiorca w tej sprawie nawet nie bronił się zarzutem zasiedzenia służebności (proces toczył się w latach 2005-2006), wówczas wiedza o takiej służebności i zarzucie nie była powszechna, tym bardziej nie wykorzystywano jej powszechnie w obrocie prawnym. Nie muszę chyba długo uzasadniać twierdzenia, że sytuacja w latach 90 XX w. była jeszcze bardziej odmienna od aktualnego sposobu interpretowania przepisów o zasiedzeniu służebności.

Wracając do analizowanego postanowienia, Sąd Najwyższy wskazał, iż z faktu wydania decyzji o pozwoleniu na budowę można co najwyżej wywieść wniosek, że organ administracji publicznej prowadzący postępowanie o wydanie pozwolenia na budowę przypisał inwestorowi taki tytuł, gdyż była to dla niego jedna z przesłanek warunkujących uwzględnienie wniosku o wydanie żądanego pozwolenia oraz o rodzaju tytułu prawnego inwestora może wypowiedzieć się w uzasadnieniu decyzji.

Sąd Najwyższy podkreślił, iż decyzja o pozwoleniu na budowę nie może być traktowana jako decyzja zezwalająca na wejście na cudzy grunt i legalizująca tę czynność. Z opisanych wyżej względów Sąd Najwyższy uznał, iż Sam fakt legitymowania się przez inwestora decyzją o pozwoleniu na budowę nie może być podstawą dla przyjęcia istnienia domniemania faktycznego.

Sąd Najwyższy ocenił też jako prawidłowe stanowisko sądu drugiej instancji, co do tego, że do obalenia domniemania prawnego może dojść na skutek oceny wszystkich dowodów zebranych w sprawie, niezależnie od tego, która ze stron wnioskowała o ich przeprowadzenie.