Niedawno informowałem Was o pytaniu prawnym, które wpłynęło do Sądu Najwyższego zarejestrowanym pod sygnaturą III CZP 5/15. Dotyczyło kwestii przedawnienia roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości związanej z wykonywaną przez właściciela działalnością gospodarczą.

Sąd Najwyższy szybko, bo już 12 maja, udzielił odpowiedzi, podejmując uchwałę następującej treści:

Roszczenie osób fizycznych, wspólników spółki cywilnej, którzy na nieruchomości wchodzącej w skład ich majątku wspólnego prowadzą hotel, o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z tej nieruchomości w związku z przebiegiem przez nią gazociągu należącego do przedsiębiorcy przesyłowego przedawnia się w terminie trzech lat.

Uchwała została podjęta w odpowiedzi na pytanie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy w Poznaniu. Przypomnę, że sąd pytający przychylał się do 10-letniego terminu przedawnienia roszczeń wspólników spółki cywilnej.

Uzasadnienie uchwały nie zostało opublikowane, jednak krótki komentarz zamieszczony na stronie internetowej SN przedstawia główne motywy rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy stwierdził, że nie ulega wątpliwości, iż świadczenie usług hotelarskich jest działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 118 K.c. Problematyczna była jedynie kwestia związku dochodzonego przez wspólników roszczenia z tą działalnością.

Sąd Najwyższy podkreślił, że w art. 118 K.c. chodzi o związek funkcjonalny, którego definicja została przedstawiona m.in. w wyroku z 12 marca 2004 r., II CK 53/03, a więc o każdą aktywność nie tylko związaną z czynnością prawną przedsiębiorcy.

W dalszych orzeczeniach Sądu Najwyższego kontynuowano tę linię, wskazując że dla kwalifikacji roszczenia, jako związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie ma znaczenia prawny charakter leżącego u jego podstaw zdarzenia – może ono być czynnością prawną, czynem niedozwolonym lub jakimkolwiek innym zdarzeniem, nie wyłączając bezpodstawnego wzbogacenia czy korzystania z cudzej rzeczy bez podstawy prawnej.

Na podstawie powyższej definicji, Sąd Najwyższy ocenił, że w rozpoznawanej sprawie taki związek funkcjonalny istnieje, ponieważ działalność gospodarcza powodów doznaje ograniczenia na skutek istnienia gazociągu. Urządzenie zajmuje sporą powierzchnię, co ogranicza właścicieli chociażby z punktu widzenia możliwości wykorzystania tego terenu do rozbudowy hotelu czy możności jej pełnego wykorzystania dla celów parkingowych. Właściciele muszą zatem tolerować stan rzeczy ograniczający korzystanie z nieruchomości wspólnej w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej.

Na zakończenie Sąd Najwyższy przypomniał, że celem przepisów o przedawnieniu jest szybsze dochodzenie roszczeń, co sprzyja stabilizacji i pewności  prowadzenia działalności gospodarczej.

Trudno postrzegać takie orzeczenie w kategoriach niespodzianki, warto jednak je zapamiętać, bo rozstrzyga (choć nieco zbyt kazuistycznie) ważny dla praktyki problem.

Sąd Najwyższy podjął dziś w Składzie Siedmiu Sędziów bardzo ważną dla praktyki uchwałę o następującej treści:

1. Służebność przesyłu można ustanowić na prawie użytkowania wieczystego.

2. W przypadku gdy urządzenia przesyłowe zostały wybudowane na nieruchomości w okresie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej przez przedsiębiorstwo państwowe, przed oddaniem jej w użytkowanie wieczyste, wówczas użytkownik wieczysty nie może skutecznie domagać się ustanowienia służebności przesyłu.

Dlaczego można obciążyć UW? Poniżej znajdziecie zasadnicze motywy ustnego uzasadnienia uchwały:

Przepis art. 233 K.c. stanowi, że użytkownik wieczysty może rozporządzać swoim prawem, zatem może też je obciążyć. Z tym prawem związane jest prawo własności budynków, zatem użytkowanie wieczyste zbliża się konstrukcyjnie do prawa własności. Zasadniczo należy opowiedzieć się za stosowaniem przepisów dotyczących prawa własności na zasadzie analogii.

Ustawodawca w żadnym przepisie nie ograniczył prawa do rozporządzania prawem użytkowania wieczystego, skoro tych ograniczeń brak, można jej obciążyć każdym ograniczonym prawem rzeczowym. Służebność przesyłu nie jest prawem wyjątkowym w katalogu ograniczonych praw rzeczowych.

Przepis art. 241 K.c. stanowi, iż z chwilą wygaśnięcia użytkowania wieczystego wygasają prawa je obciążające – logicznym zatem jest, że wcześniej musiały one powstać.

Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę na przepisy szczególne dotyczące sprzedaży mienia przedsiębiorców z sektora stoczniowego, które wprost stanowią, że w razie sprzedaży prawa użytkowania wieczystego w mocy pozostaje obciążająca je służebność przesyłu.

Podobnie, przepisy wykonawcze do ustawy o księgach wieczystych i hipotece przewidują, że w dziale III księgi wpisuje się ograniczone prawa rzeczowe obciążające nieruchomości oraz prawo użytkowania wieczystego.

Służebność przesyłu co prawda odnosi się do nieruchomości, jednak nie należy zbyt dużej wagi przywiązywać do samego posłużenia się przez ustawodawcę słowem nieruchomość, gdyż chodzi także o drugie najszersze prawo do niej.

Sąd zwrócił również uwagę, iż obciążenie służebnością przesyłu użytkowania wieczystego nie narusza zasady zamkniętego katalogi ograniczonych praw rzeczowych, albowiem nie mamy tu do czynienia z nowym prawem, lecz z odpowiednim stosowaniem przepisów Kodeksu cywilnego.

Sąd odwołał się do aspektu historycznego, ustawodawca wprowadzając bowiem użytkowanie wieczyste do polskiego porządku prawnego, jeszcze w okresie obowiązywania Prawa rzeczowego, wprost dopuścił obciążanie go służebnościami. Zmienił się stan prawy i wszedł w życie Kodeks cywilny, jednak wola ustawodawcy się nie zmieniła.

Sąd Najwyższy podkreślił, iż prawo użytkownika wieczystego do ustanowienia służebności przesyłu powstaje jedynie wówczas, gdy urządzenia wybudowano po dacie oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste, albo są projektowane do budowy obecnie. Wówczas to użytkownik wieczystym powinien być stroną umowy albo postępowania sądowego, gdyż przesądza o tym jego prawo do rozporządzania prawem użytkowania wieczystego (art. 233 K.c.).

Także terminowy charakter użytkowania wieczystego nie jest problemem, gdyż prawo to można przedłużyć na kolejne okresy, zaś w przypadku jego przekształcenia, służebność będzie obciążała nieruchomość. W przypadku nabycia własności nieruchomości przez użytkownika wieczystego nie stosuje się przepisów o wygaśnięciu obciążających je praw,

Także interes ekonomiczny przedsiębiorców nie jest zagrożony, gdyż w razie rozwiązania umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste, istnieje możliwość rozliczenia wynagrodzenia jednorazowego albo można umówić się na wynagrodzenie płatne okresowo. Sąd zwrócił uwagę, iż rozwiązanie umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste jest sytuacją wyjątkową.

Sąd Najwyższy stanowczo wypowiedział się, iż właściciel nieruchomości oddanej w użytkowanie wieczyste traci prawo do korzystanie z niej oraz jej obciążania.

Odnośnie do drugiego pytania Sąd Najwyższy zaprzeczył, jakoby odpowiedź miała związek z poglądami o służebności z mocy prawa albo zasiedzeniem służebności na gruntach Skarbu Państwa.

W jego ocenie użytkownik wieczysty nie można domagać się ustanowienia służebności przesyłu na przysługującym mu prawie, jeżeli urządzenia wzniesiono przed oddaniem nieruchomości w użytkowanie wieczyste, z uwagi na przepis art. 233 K.c.

Chodzi o to, że nieruchomość została oddana w użytkowanie wieczyste w konkretnych okolicznościami, stan jej zagospodarowania zaś i obciążające prawa determinują treści użytkowania wieczystego oraz sposób korzystania z nieruchomości. Skoro zatem użytkownik otrzymał w użytkowanie wieczyste nieruchomość w określonym stanie, nie może dążyć do regulacji tych zdarzeń, które nie odnosiły się do niego, lecz do właściciela nieruchomości i zmodyfikowały treść prawa własności, konsekwentnie użytkowania wieczystego.

Uchwała ma bardzo duże znaczenie praktyczne zarówno dla tzw. zaszłości, jak i (a może przede wszystkim) dla nowych inwestycji, z punktu widzenia których odpowiedź negatywna na pierwsze z pytań była wysoce niepożądana.

Sąd Najwyższy wywołał sprawę punktualnie o 9.00., po czym zrelacjonował przebieg postępowania przed sądami powszechnymi i oddał głos mec. Bartłomiejowi Zielińskiemu, który wystąpił w imieniu Wodociągów Katowickich, niestety z drugiej strony nikt się nie stawił, a szkoda, bo mogliśmy posłuchać racji tylko jednego z uczestników.

Poniżej znajdziecie kluczowe argumenty podniesione przez mec. Zielińskiego:

  • w ocenie Wodociągów nie istnieje zagadnienie prawne, które budziłoby rozbieżności w orzecznictwie, odnośnie bowiem samej służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego stanowisko Sądu Najwyższego było zawsze negatywne,
  • w przypadku woli podjęcia uchwały Wodociągi przytoczyły szereg argumentów przeciwko możliwości obciążania prawa użytkowania wieczystego służebnością przesyłu:
  • obciążyć można nieruchomość, jako rzecz, a nie prawo,
  • charakter służebności przesyłu – ma służyć przedsiębiorcom przesyłowym realizującym cel publiczny zapewniając tytuł prawny do gruntów, tytuł ten ma być trwały bo dotyczy dostaw mediów, zatem zaspokojenia podstawowych potrzeb ludzi
  • odpowiednie stosowanie przepisów o służebności gruntowej musi uwzględniać specyfikę służebności przesyłu, służebności gruntowe mają związek z celem oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste, rzeczywiści służą użytkownikowi wieczystemu, mają związek z zawarciem i wykonywaniem tej umowy,
  • ustanowienie służebności przesyłu nie ma związku z celem umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste,
  • służebność gruntowa reguluje stosunki sąsiedzkie w skali mikro, zatem może mieć znaczenie dla korzystania z nieruchomości, z kolei służebność przesyłu reguluje stosunki prawnorzeczowe w skali makro, dotyczy dziesiątek, setek nieruchomości – przedsiębiorca przesyłowy w takim przypadku powinien wiedzieć, do kogo ma się zwrócić, do użytkownika wieczystego, czy do właściciela nieruchomości,
  • obciążenie prawa regulują przypadki wprost wysłowione w ustawie, są to wyjątki, których nie można interpretować rozszerzająco,
  • próbowano dwukrotnie nowelizować przepisy dotyczące służebności gruntowych, poprzez jednoznaczne umożliwienie ustanawiania ich na prawie użytkowania wieczystego, jednak nowelizacje te nie zakładały zmiany przepisów dotyczących służebności przesyłu, która powinna być ustanawiana na nieruchomości.

Odnośnie do drugiego z pytań, Wodociągi Katowickie wniosły o udzielenie odpowiedzi negatywnej.

Pełnomocnik Wodociągów zwrócił uwagę, iż odpowiedź pozytywna będzie godziła w pewność obrotu prawnego, albowiem uzależni możliwość ustanowienia służebności od kolejnych przesłanek faktycznych, które utrudnią ocenę ad casum, kto ma legitymację czynną.

W przypadku postępowania sadowego będzie to miało mniejsze znaczenie, bo sąd przeprowadzi postępowanie dowodowe, jednak w przypadku umów trudno określić, kto ma te okoliczności badać. Trzeba bowiem będzie dokonać ustaleń odnośnie do daty budowy urządzeń, jak również do daty zawarcia oraz treści umowy o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste. Podkreślił również, iż w przypadku gdy urządzenia obniżają wartość nieruchomości, użytkownik płaci niższe opłaty roczne, zatem nie doznaje faktycznie szkody w związku z ich istnieniem.

Mec. Zieliński zakończył wywód ogólnym stwierdzenie, że kluczowa jest pewność, kto ma być stroną umowy, kto jest legitymowany w postępowaniu sądowym.

Sąd Najwyższy odroczył rozprawę do godziny 13.00, wtedy powinna zostać podjęta uchwała.

Już jutro Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów, wyda uchwałę w sprawie III CZP 101/16, w której odpowie na pytania:

  • czy służebność przesyłu może być ustanowiona na prawie użytkowania wieczystego,
  • w razie odpowiedzi pozytywnej, czy użytkownik wieczysty może żądać ustanowienia takiej służebności wówczas, gdy urządzenia przesyłowe znajdowały się na nieruchomości Skarbu Państwa przed oddaniem jej w użytkowanie wieczyste?

Jak napisałem w tytule, przeprowadzę dla Was na żywo (w miarę możliwości) relację z tego posiedzenia Sądu Najwyższego. Temat jest bardzo interesujący, dlatego też postanowiłem wybrać się do Warszawy, którą i tak z racji obowiązków zawodowych traktuję już jak mój drugi dom.

Wracając do sprawy, która będzie jutro rozpatrywana, dotyczyła ona nieruchomości gminnej oddanej spółdzielni mieszkaniowej w użytkowanie wieczyste w 1997 r. Na nieruchomości funkcjonuje szereg urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych wybudowanych w latach 70. XX w.

Sądy powszechne obu instancji oddaliły wniosek o ustanowienie służebności przesyłu wskazując na brak możliwości obciążenia tą służebnością prawa użytkowania wieczystego i powinność obciążenia nią nieruchomości jako rzeczy. W swoich orzeczeniach sądy odwołały się do postanowienia Sądu Najwyższego wydanego w sprawie III CSK 174/13, o którym już wcześniej pisałem.

Użytkownik wieczysty wniósł skargę kasacyjną zarzucając obrazę przepisu art. 233 K.c. poprzez pominięcie, iż w uprawnieniu do rozporządzania prawem zawarte jest prawo do obciążenia go ograniczonym prawem rzeczowym.

Sąd Najwyższy, w postanowieniu przekazującym sprawę do składu powiększonego, w pierwszej kolejności podkreślił specyfikę służebności przesyłu, do której stosuje się jedynie odpowiednio przepisy o służebności gruntowej. Taka służebność zasadniczo ustanawiana jest na nieruchomości jako rzeczy, a nie na określonym prawie do niej. Podkreślił także, że praw rzeczowe mogą być ustanowione na prawach, ale tylko wtedy gdy ustawa tak wyraźnie stanowi.

Z drugiej strony Sąd Najwyższy dostrzegł, iż w orzecznictwie i doktrynie od wielu lat akceptowane jest ustanawianie służebności na prawie użytkowania wieczystego.

W ocenie składu pytającego, orzeczenia aprobujące ustanawianie służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego nie zawierały jednak pogłębionej argumentacji, w szczególności w zakresie uwzględnienia specyfiki tej służebności, która wyraża się w tym, iż:

  • jest trzecim rodzajem służebności,
  • przepisy o służebności gruntowej stosowane są jedynie odpowiednio,
  • celem prawa jest stworzenie stabilnego i trwałego tytułu dla przedsiębiorców przesyłowych do korzystania z nieruchomości osób trzecich.

W ocenie składu pytającego nie ma przeszkód do ustanowienia służebności na nieruchomości także pomimo oddania jej w użytkowanie wieczyste, szczególnie gdy urządzenia istniały przed datą ustanowienia użytkowania wieczystego na nieruchomości.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę również na okoliczność, iż ustanowienie służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego nie ma związku z realizacją celu, dla którego oddano nieruchomość w użytkowanie, służebność przesyłu nie ma wpływu na działalność użytkownika wieczystego.

Nie mniej ciekawe jest drugie z pytań.

Sąd Najwyższy kierując pytanie prawne podzielił stanowisko wyrażone w wyroku wydanym w sprawie IV CSK 514/14. Zgodnie z tym poglądem, w dacie uwłaszczenia na nieruchomościach państwowych powstało uprawnienie do korzystania z nich przez właściciela urządzeń przesyłowych na wzór decyzji wywłaszczeniowej, zaś użytkownik wieczysty nabył prawo już zubożone, konsekwentnie musi obecnie znosić obecność urządzeń przesyłowych, bez prawa do świadczeń z tego tytułu.

Odnośnie do możliwego tytułu prawnego do nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, Sąd Najwyższy wskazał również na podobne w skutkach, ale odmiennie uzasadnione, postanowienie wydane w sprawie  IV CSK 510/15 i kolejne, które przewidują powstanie służebności z mocy prawa, z czym również wiąże się brak jakichkolwiek roszczeń po stronie użytkownika wieczystego.

Sprawa, jak widzicie jest bardzo istotna, a orzeczenie może mieć szersze znaczenie, odnosząc się zarówno do problemu służebności przesyłu na prawie użytkowania wieczystego, jak i do kwestii tytułu prawnego dla urządzeń wybudowanych na gruntach Skarbu Państwa przed uwłaszczeniem przedsiębiorstw państwowych.

5YO, czyli 5 urodziny bloga

Ci z Was, którzy zadali sobie trud, żeby przeczytać zakładkę „O mnie” wiedzą, że wieczorami lubię spędzić miło czas z przyjaciółmi i jakimś godnym single maltem, szczególnie takim torfowym śmierdzielem, który skutecznie odstrasza dzieci i skłania je ku słusznej koncepcji samodzielnej zabawy 😉

Pięć lat leżakowania to dla whisky okres niezbyt imponujący, jednak dla bloga już robi większe wrażenie, a samego autora może napawać małą dumą, że przez te kilka lat nadal są czytelnicy chętni poznać jego przemyślenia, w tej jakże niszowej dziedzinie prawa.

Co ciekawe, sam temat urządzeń przesyłowych wydaje się nie być już tak medialny, jednak nadal blog odwiedza sporo nowych czytelników. W tym zakresie muszę chyba podziękować przedsiębiorcom przesyłowym, którzy obecnie budują wiele nowych urządzeń i remontują już istniejące. Wiele osób, chcąc zrozumieć oferowane im umowy albo odnieść się do proponowanej wysokości wynagrodzenia, szuka pomocy w Internecie, w tym na moim blogu.

Muszę przyznać, że bardzo mnie to cieszy, bo pomimo upływu czasu nadal mam dużą frajdę z publikowania wpisów i prowadzenia blogowych dyskusji, szczególnie że wielu czytelników to osoby o niebagatelnej wiedzy w zakresie urządzeń przesyłowych, wśród nich także nieprawnicy.

Dziękuję Wam zatem za te 5 lat wspólnego pisania i… zapraszam do lektury kolejnych wpisów 🙂